مشروطیت | موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی

                                                                                                         



دوستى با تقى‏زاده، ستيز با حجهًْ‌الاسلام زنجانى

سيد حسن تقى‏زاده، در مشروطة اول و دوم، از عناصر فعّالِ جناح تندرو و سكولار محسوب شده و عملكرد وى بر مخالفت جدّى با «اسلاميتِ» جنبش استوار بود. وى با فتنه انگيزيها و شهر آشوبيهاى خود و يارانش در تهران و تبريز ، عنوان «مشروعه» را (در دستخط شاه) به «مشروطه» بدل ساخت و سپس هم تا توانست با اصل پيشنهادى شيخ فضل‏اللّه‏ (نظارتِ فقها بر مصوَّبات مجلس) و ديگر اصلاحاتِ شرعى در متمم قانون اساسى مشروطه مخالفت كرد و بر تصويب لوايح غير اسلامى پاى فشرد  و سرانجام موجبات تحصن شيخ نورى در حضرت عبدالعظيم عليه السلام را فراهم آورده و به عنوان كسى كه «باعث مَفسَده» است، در مجلسْ خواهان دفع شيخ شد!  قتل شيخ نيز، به اعتراف خود تقى‏زاده، با اصرارِ ميرزا على‏محمد خان تربيت صورت گرفت  كه فاميل  و دستپروردة تقى‏زاده بود.  

ثقهًْ‌الاسلام تبريزى، تقى‏زاده را «ماية فساد در تهران» مى‏دانست «كه جمعى را دور خود جمع كرده و توسط روزنامة مساوات، نشر افكار بى قاعدگى مى‏كردند».  

كار تقى‏زاده، به علت اصرار بر ادامة اين راه كج، بدانجا رسيد كه آخوند خراسانى و شيخ عبداللّه‏ مازندرانى او را مخالف اسلام شمرده و مجبور به خروج از كشور ساختند.  تقى‏زاده هم به اروپا رفت و همسر فرنگى گرفت و بالأخره نيز آن حكم مشهورش در روزنامة كاوه، مبنى بر لزومِ «فرنگى‏مآبىِ ايرانيان از فرق سر تا ناخن پا» را صادر كرد.  

ابراهيم زنجانى، از دوستان و پيروان تقى‏زاده بود و اين دوستى و پيروى در حدّى بود كه وقتى مرحوم آخوند خراسانى، در مشروطة دوم، حكم به «ضدّيتِ مسلكِ» تقى‏زاده با اسلام، و لزوم اخراج وى از مجلس شورا كرد، زنجانى به تعريف و تمجيد از تقى‏زاده برآمد و حكم مرجع شيعه را به سُخره و استهزا گرفت! (از اين مقوله، در جاى خود سخن خواهيم گفت). از نامة تقى‏زاده در غرّة شعبان 1336 ق (اواخر جنگ جهانى اول) به ابراهيم زنجانى  و بويژه نامه‏هاى زنجانى به تقى‏زاده در تابستان 1302 شمسى بر مى‏آيد كه ـ  دست كم تا زمان رضاخان  ـ رشتة دوستى بين آن دو برقرار بوده و زنجانى در سلك ارادتمندان تقى‏زاده قرار داشته است.  

جالب آن است كه تقى‏زاده (برخلاف زنجانى) بعدها در نقطة كمال سن (دهة 30 شمسى به بعد)، تنبّهى پيدا كرد و صادقانه به خطا و تندروى خويش در عصر مشروطه اعتراف كرد.


*  ستيز با آخوند ملا قربانعلى 

يكى از شخصيتهايى كه، پيش و پس از مشروطه، در زنجان آماجِ دشمنىِ شيخ ابراهيم قرار داشت، آخوند ملاّ قربانعلى معروف به حجهًْ الاسلام زنجانى بود كه فقيهِ پارسا و پرنفوذِ خطّة زنجان در عصر قاجار به شمار مى‏رفت. 

شيخ ابراهيم، اهل زنجان و وكيل آن شهر در چند دورة مجلس بود و گذشته از آنكه خود، دشمنِ سرسختِ حجهًْ‌الاسلام محسوب مى‏شد، انتخابش به سِمَتِ وكالت نيز (چنانكه ديديم) با حمايتِ مخالفانِ وى صورت گرفت. روى اين سابقه، وى در طول دوران عضويت در مجلس اول، در مخالفت با آخوند فعّال بود و افزون بر اين، در خاطرات خويش نيز كه نزديك به 20 سال پس از مرگ حجهًْ الاسلام زنجانى نوشته، از هيچ نوع هتّاكى و فحّاشى به وى و اطرافيان او دريغ نكرده است. 

تصويرى كه زنجانى از كارنامة ملاّقربانعلى و اطرافيان وى ساخته، تصويرى سخت سياه و نفرت انگيز است: 

در اوقات ورود من [ از نجف به زنجان]... چندين دستگاه مرافعه و قضا و افتاء در زنجان، بزرگ و كوچك داير بود، كه بزرگترين آنها درگاه ملاّ قربانعلى بود... 

دويست و سيصد نفر مردمان بيكار، همه اشرار طمّاع خونخوار به اسم نوكر و خدمتكار و قلچماق و شهود و عدول و وكيل و پيشكار، اين دستگاه را داير كرده و آقا را با هزاران تعريف و تمجيد و صلوات و سلام در ايران مشهور كرده و مرجع گردانيده و هريك ساليانه لااقل رو هم پانصد تومان مى‏خواهند خرج كرده و عياشى نموده و پانصد تومان هم ذخيره و پس انداز نمايند، افتاده‏اند به جان مردم. خدا مى‏داند مظالم اينها را با نوشتن در يك كتاب نمى‏توان به انتها رسانيد... 

مردم مى‏گفتند ملاّ قربانعلى هم خود رشوه خوار و طالب مال نيست و خبر از مفاسد اتباع ندارد، و شايد راست باشد. زيرا او مبتلا به يك نحو جنون و غلبة خيال بود... 

نيز مى‏نويسد:

كار اتباع ملاّ قربانعلى و بعضى اقوياى ديگر به نحوى بالا گرفت كه هركس كسى ديگر را وصى مى‏كرد، به زور مشت و چماق، وصى را ممنوع داشته خود تصرف مى‏كردند. هركس وصيت نداشت جبراً وصى مى‏شدند. سند ساختن و حكمِ جعلى، كار سهلى بود. مدّعى و شهود و قاضى از خودشان، و همه شريك. 

هرجا وقفى بود و متولى داشت يا نداشت جبراً تصرف مى‏كردند... بسيارى از مردم بدبخت ناچار وصيت نامة به اسم آقا ساخته به اين وسيله حرز امانى به دست مى‏آوردند. 

دولتيان و حكام، آن؛ روحانيان و قضات، اين؛ دزدان و اشرار، چنان؛ اعيان و تجار، چنين! مرجعى دركار نيست. مردم يقين دارند كه از هر تابع و كوچك به متبوع و بزرگ شكايت كنند جز نكايت نخواهند ديد... 

كسى كه با شخصيت و عملكردِ آخوند ملاّ قربانعلى آشنا نبوده و وى را تنها از روزنة كلام ابراهيم زنجانى بنگرد، خود را با انسانى روبرو خواهيد ديد سخت طمّاع و دنياپرست، ظالم به حقوق مردم، همدست اشرار، و...! و اين در حالى است كه، اظهارات اهالىِ خبير و امينِ زنجان (از علما گرفته تا تجار و كسبه و زارعين و ديگر طبقات مردم) راجع به منش و روشِ آخوند ملاّ قربانعلى، كاملاً با اظهاراتِ زنجانى مغاير بوده و به عكسِ ادّعاىِ وى، حاكى از نيكْ نَفسى، مردم دارى، مظلوم نوازى، دادگسترى، زهد، سخاوت و محبوبيتِ وسيع آخوند در بين مردم زنجان و حومه است. ما در كتاب خود: سلطنت علم و دولت فقر ، پيرامون مقامات والاى علمى و معنوىِ آخوند ملاّ قربانعلى، و وارستگى و عدالتخواهى و نفوذِ شگرفِ مردمىِ او كاملاً توضيح داده و به برخى از اتهامات شيخ ابراهيم نيز در بارة آن مرد بزرگ، مستدلاً پاسخ گفته‏ايم. خوانندگان نكته سنجِ اين مقاله مى‏توانند به آن كتاب، مراجعه و داورى كنند. 

حاجى وزير زنجانى (از سران مشروطيت در زنجان، و از دوستان خودِ شيخ ابراهيم)  در كتاب خويش: «فصول خمسه در تاريخ خمسه»، تصويرى چنين از «جناب آخوند ملا قربانعلى» دارد: 

اين عالم بزرگوار از عجايب روزگار است و حالاتى غريب دارد... ساده و قانع است. به طورى كه خوراك او اكثر اوقات به نان و سبزى و چغندر است كه آن را هم يك وقت ميل مى‏نمايد. لحاف او منحصر به پوستين، و لباس از قَدَك  منحصربفرد است. 

از مالية دنيا فقط دو دست عمارت را داراست، او را هم ديگران براى او خريده و ساخته‏اند. شب زنده دار، پرهيزگار، مستقيم الاحوال و كريم الطبع است. چنانچه هر چه از وجوه برّيّه از اطراف و اكناف براى او مى‏آورند همه را به فقرا مى‏دهد، بلكه هميشة اوقات مقروض است. 

در علم فقه و اصول، بى‏بدل و حاليه منحصربفرد است. در نگارش اجوبة فتاوى و مسائل شرعيه و قضاوت، چنان ماهر و فائق الذهن است كه تا كنون نتوانسته‏اند ايرادى به او وارد بياورند، و حال آنكه معاند زياد دارد؛ همه در كمين و منتهزِ فرصت‏اند... 

اغلبى مقلد او هستند. نافذالحكم و مسموع الكلمه است... ازهد و اعلم و اَتقاى عهد خويش است.

نكتة جالبى كه حاجى وزير به آن تصريح دارد اين است كه حجهًْ الاسلام ملاّقربانعلى «معاند زياد دارد؛ همه در كمين و منتهز فرصت‏اند». 

مرحوم محمد اميدى متخلص به «عاصم» (دانشمند، پزشك و شاعرِ وارسته و صاحبدلِ زنجان  و صاحبِ ديوان ارزشمند «صبح بهار») نيز در مطلبى كه راجع به ملاّ قربانعلى مرقوم داشته، افتراها و اتهامات گوناگون به ساحتِ وى را تماماً بى‏اساس، و ناشى از تبليغاتِ سوءِ دشمنانِ وى خوانده است:

چون آن مرحوم مشروطه را امضا نكرده بود لذا مغرضين بسيارى مفتريات و تهمتهاى بيشمارى برايش تراشيدند، به كارهاى نامناسب و نامشروع نسبتش دادند، شايد طورى به اعدام يا به تبعيدش راهى يابند. بالاخره به تبعيدش آراى مردم قرار گرفت، به كاظمين بردند. 

اين شخص عاليقدر مشهوراً (50) سال در زنجان در مسند شرع نشسته مرافعه و محاكمه مى‏نموده. نويسنده در حدود ده پانزده سال از اواخر رياستش را درك نموده. در ظرف اين مدت غير از تقوا و پرهيزگارى و ترك دنيا، و بدون اغماض با احقاقِ حق به كارهاى مردم رسيدن، چيز ديگرى نديدم و نشنيدم. 

اكثر اهالى زنجان مقلّدش بودند و معمَّرين هم از صحّت علم و عمل و تدبيرش با آب و تاب سخن مى‏راندند و در بين مردم معروف به حجهًْ‌الاسلام بود. شغلش شبها به عبادت خداى تعالى و روزها به كارهاى مردم رسيدن و دستگيرى از فقرا و ضعفا و مظلومين بود. 

حياطى داشت داراى اندرون و بيرونى و به يك زن منقطعه سنّهًْ قناعت كرده، در 24 ساعت يك دفعه غذا مى‏خورد. تمامى زندگانيش را به طور سادگى و بى‏آلايش گذرانيد... 

سخاوت و گشاده دستى و علوّ نفسش به حدّى بود كه پيوسته حياطش را در بيع شرط پولداران گذاشته پول مى‏گرفت به فقرا مى‏داد. از وجوهِ برّ، حياطش را آزاد مى‏كردند باز در شرط مى‏گذاشت انفاق مى‏كرد. از مال دنيا چيزى نداشت بجز آن حياط. از وجوه برّ، خودش هم مثل يكى از فقرا امرار معاش مى‏كرد. 

ابداً به عادات و رسومات و تجمّلات خلايق اعتنايى نداشت. روح تقليد از مادّيون را در وجودش كشته بود. در همة علايق جسمانى سادة ساده بود. حتى در گفتگويش مثل يك نفر بى‏سوادى اداى كلام مى‏كرد. 

در نفوذ كلمه مثلى نداشت. اگر به حاكم زنجان پيغام مى‏داد كه از زنجان برود فورى حركت مى‏كرد. اين قضيه مكرّراً ديده شد. اگر بخواهم از ساير افعال و تروك شايسته و محسّناتش بنويسم به طول مى‏انجامد؛ همين قدرها كافى است. 

هركس هر تهمت و افترايى به آن مرحوم نسبت داده، همه دروغ و غرض رانى بوده. اشخاص بى‏غرض، يك نقطة ضعفى از آن فقيد سعيد نديده و نشنيدند و نگفتند.  


كمالات علمى و روحى، و خدماتِ دينى و انسانىِ حجهًْ الاسلام زنجانى ـ  چنانكه ديديم ـ مورد قبول و اعترافِ همگان (اعم از موافق و مخالف) قرار دارد. تصوير سياهى كه زنجانى از حجهًْ الاسلام و دستگاه او نقاشى كرده، اگر درست باشد، چگونه با «نفوذ و محبوبيتِ مردمىِ وسيعِ» آخوند در بين مردم (كه همگان به آن اعتراف دارند) جمع مى‏آيد؟! 

بر پاية آنچه گذشت، دشمنى و عنادِ «بيمارگونة» شيخ ابراهيم نسبت به آن شخصيت پارسا و خَدوم، حقاً بسيار عجيب و فاقد وجاهت منطقى بوده و بى‏گمان نقطة روشنى در كارنامة زندگى او نيست.