مشروطیت | موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی

                                                                                                         



مقاله خلاصه‏ای در مورد انجمن‏های ایالتی و ولایتی بروجرد در عصر مشروطیت‏1

افرادی از سلسله طباطبایی بروجرد در پیروزی جنبش مشروطیت نقش بسزایی ایفا نمودند.از علمای شاخص بروجرد که‏ بعدها نیز ریاست انجمن ایالتی و ولایتی بروجرد را عهده‏دار شد می‏توان از صدر العلما یاد کرد.در این مقاله به صورت اجمال‏ به نقش خاندان طباطبایی بروجردی در مشروطیت براساس اسناد و مدارک خانوادگیشان اشاره شده است.

در اوج انقلاب مشروطیت که همه طبقات اجتماعی در آن‏ درگیر شدند افراد زیادی از بروجرد و لرستان در این انقلاب شرکت‏ کرده و با گرایشات متفاوت و ایجاد انجمن‏های مختلف همگام با مردم‏ سایر نقاط ایران در به ثمر رساندن مشروطیت نقش مهمی را ایفا کردند که منجر به تشکیل مجلس و سپس انجمن‏های ایالتی و ولایتی گردید که متأسفانه اسناد زیادی در مورد این اشخاص در دسترس نیست و از جمله آنها می‏توان دکتر دهناد،حاج محمد حسن نیکو،میرزا عبد الکریم‏ واصف،آقای سید حسین مدیر الاسلام،میرزا حسین کاوسی نجارزاده، محمد صادق بروجردی،حاج محمد رعنا،میرزا محمد حسن کلانتر و میرزا ابراهیم خان کلیم الملک نام برد و همچنین افرادی از سلسله‏ طباطبائی بروجرد به حمایت از مشروطه و در ارتباط با سایر علمای بلاد دیگر وارد عرصه مبارزه گردیده و به سازماندهی مردم همت گماشتند و در این راه مجاهدات زیادی انجام دادند.

البته گروهی دیگر از این سلسله نیز با مشروطه‏خواهان‏ همصدا گردیده و خواهان تشکیل حکومت مشروطه گردیدند هرچند که برخی از این افراد عملا با حکومت استبدادی محمد علیشاه‏ مخالفت می‏کردند ولی با حکومت مشروطه نیز همراهی نداشتند که‏ با گذشت زمان بخشی از آنها در کنار مشروطه‏خواهان قرار گرفتند بعد از پیروزی مشروطه‏خواهان و تشکیل مجلس اول در تاریخ 1325 قمری پیشنهاد تشکیل انجمن‏های ایالتی ولایتی داده شد و به تصویب‏ نمایندگان رسید و انجمنهای فوق مطابق قانون شروع به کار کردند که با شروع فعالیت این انجمنها در پاره‏ای از شهرستانها تا اندازه‏ای‏ از تمرکز قدرت هیأت حاکمه کاسته شده و زمینهء مداخله مردم در اداره امور اجتماعی و بهبود اوضاع شهر خودشان فراهم گردید که این‏ انجمن در بروجرد نیز تشکیل و ریاست آن به تناوب برعهده حاج آقا یعقوب طباطبائی(مغیث الاسلام)و حاج آقا فخر الدین نبوی طباطبائی‏ (افتخار الاسلام که بعدا صدر العلما بروجردی ملقب گردید)قرار گرفت‏ که بعد از مدتی با کناره‏گیری مغیث الاسلام ریاست به صدر العلماء منتقل شد2و ایشان در این زمینه همت بسیار زیادی از خود نشان دادند که اسناد باقیمانده موجود حاکی از زحمات طاقت‏فرسای وی در آن دوران‏ پرهرج‏ومرج و آشوب‏زده که شهر پیوسته مورد تهاجم اشرار قرار داشته‏ می‏باشد البته در همان اوایل پیروزی مشروطیت و انعقاد مجلس اول بود که محمد علیشاه تصمیم به از بین بردن مشروطیت گرفت و در تاریخ 9 جمادی الاخر 1326 بعد از به توپ بستن مجلس و تعطیلی آن و کشته‏ و زندانی نمودن تعداد زیادی از آزادیخواهان مجددا حکومت استبدادی‏ (تصویرتصویر) فخر الدین صدر العلما طباطبایی بروجردی

پیام بهارستان » شماره 62 (صفحه 98)  

________________________________________

فردی را برقرار نمود و بهمین دلیل افتخار الاسلام(صدر العلما)هم به‏ دولت‏آباد ملایر تبعید و انجمن ایالتی ولایتی هم تعطیل گردید ولی‏ با شکست شبه‏کودتای محمد علی شاه در سال 1327 قمری که با اعلامیه آیات خراسانی و مازندرانی و سایر علماء در نجف و ایران و همراهی مردم صورت گرفت‏3تهران توسط مشروطه‏خواهان فتح و افراد آزاد و صدر العلما هم از تبعید برگشته و مجددا انجمن به ریاست‏ ایشان رونق گرفت و از کارهای مهم انجمن برگزاری انتخابات دوره‏ دوم مجلس در سال 1327 قمری و دوره‏های بعد بود و همچنین ایجاد امنیت در شهر و اطراف آن و برقراری قانون و عدالت‏خانه بود که‏ برخی از اسناد آنها موجود می‏باشد.البته چندی بعد باز هم محمد علیشاه با همدستی برادرانش شعاع السلطنه و سالار الدوله با جمع‏آوری نیرو قصد بدست گرفتن قدرت را داشتند که مجددا با شکست مواجه و از ایران‏ متواری گردیدند4.در مورد مشروطیت و اسناد مربوط به آن انشاء اللّه‏ در کتابی که به همین مناسبت در دست تهیه است مفصلا در آینده‏ صحبت خواهیم کرد.

اسامی تعدادی از افراد سلسله طباطبائی بروجرد که در انقلاب مشروطیت فعالیت بیشتری داشتند بشرح ذیل است:

1-حاج آقا یعقوب طباطبائی(مغیث الاسلام)که مدتی‏ ریاست انجمن ایالتی را برعهده داشتند و در سال 1332 قمری فوت‏ نمودند.

2-حاج آقا فخر الدین‏ نبوی طباطبائی(ابتدا فخر الاسلام‏ لقب گرفت و مجددا در سال 1343 قمری ملقب به صدر العلماء بروجردی‏ گردید)که مدتها ریاست انجمن‏ ایالتی را برعهده داشتند و در سال‏ 1350 قمری فوت نمودند.

3-حاج آقا بهاء الدین نبوی‏ طباطبائی که از اعضاء انجمن‏های‏ ایالتی بودند و در سال 1332 قمری‏ فوت نمودند.

4-حاج سید عبد الحسین‏ طباطبائی که نمایندگی دوره دوم‏ مجلس را برعهده داشتند.

5-حاج سید محمد حسن طباطبائی(شریعتمدار)که نماینده‏ دوره سوم مجلس بودند و در همان دوره نمایندگی مجلس فوت‏ نمودند.

6-حاج سید علی اصغر طباطبائی(سلطان العلماء بروجردی) نماینده دوره سوم مجلس و چهارم مجلس بودند که در دوره چهارم‏ هنگام نمایندگی مجلس فوت نمودند.

7-حاج میرزا محمد تقی طباطبائی(ثقه الاسلام بروجردی) که از دوره ششم تا دهم نماینده بودند و در دوره دهم هنگام نمایندگی‏ مجلس فوت نمودند.

8-حاج سید جواد طباطبائی(فخر الاسلام)که نماینده دوره‏ یازدهم بودند.

البته اشخاص دیگری نیز وجود داشتند که از حوصله این‏ نوشته خارج است و امیدواریم که در تحقیقات تاریخی بعد به آنها اشاره‏ گردد.

نوشتار متن و گردآوری اسناد و مدارک توسط:

نادر نبوی طباطبائی

حمید رضا افتخاری نبوی طباطبائی

علی رضا افتخاری نبوی طباطبائی

(تصویرتصویر) انجمن ولایتی بروجرد

پاورقی

(1)-با تشکر از همکاری صمیمانه آقایان نادر نبوی طباطبائی،حمید رضا افتخاری نبوی طباطبائی و علی رضا نبوی طباطبائی که زحمت نوشتار متن و گردآوری اسناد را عهده‏دار گشتند.

(2)-سند انتخاب ایشان ضمیمه است.

(3)-اعلامیه علمای نجف اشرف در خصوص مشروطیت ضمیمه است.

(4)-سند شکست سالار الدوله در اطراف بروجرد از نیروهای جعفر قلی خان بختیاری‏<<سردار اسعد>>ضمیمه است.