مشروطیت | موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی

                                                                                                         



میرزای شیرازی

حاج میرزا حسن یا میرزا محمد حسن شیرازی معروف به میرازی شیرازی مرجع تقلید شیعیان 12 امامی فرزند محمود خوشنویس در شیراز تولد یافت ، تا 18 سالگی تحصیلاتش را تا سال 1248 در شیراز گذرانید، آنگاه برای ادامه تحصیل به اصفهان رفت و پس از چند سال تحصیل در نزد استادان برجسته، برای تکمیل تحصیلات خود به عراق رفت و پس از سالها تحصیل در نجف پس از مرگ شیخ مرتضی انصاری مرجع شیعیان ، به مرجعیت شیعه رسید ولی چندی بعد به سامراء رفت و استفاده از محضر شیخ مرتضی انصاری که در علوم عقلی و نقلی از بزرگان زمان خویش و از مراجع پر نفوذ شیعه بود نمودو باهمیت این روحانی بزرگ امتیاز تنباکو بر اثر همبستگی ملت ایران لغو گردید. 

حاج میرزا حسن مورد احترام همه شیعیان بود و چون ناصر الدین شاه امتیاز بهره برداری و فروش تنباکو را به انگلیسی‌ها داد، مردم به مخالفت برخاستند و از میرزای شیرازی مرجع عالیقدر شیعه مدد خواستند، میرزا پس از چند بار نامه و تلگراف به ناصرالید‌شاه و عدم توجه لازم از طرف دولت ایران فتوای تحریم تنباکو را بدین شرح صادر نمود : 


« بسم الله الرحمن الرحیم الیوم استعمال تنباکو و توتون بای نحوکان در حکم محاربه با امام زمان است .» 


البته نخست این فتوی را حاج میرزا حسن آشتیانی صادر کرد که مورد تائید میرزای شیرازی قرار گرفت . 


« حاج میرزا محمد حسن ابن محمود ابن اسماعیل ابن فتح الله حسینی النسب، شیرازی الاصل و الولاده ، اصفهانی التحصیل سامرائی المسکن، نجفی التکمیل و المدفن از فحول علمای امامیه و متبحرین فقهای اثنی‌عشریه اوایل قرن حاضر چهاردهم هجری می‌باشد. نخست بعد از تکمیل مقدمات و ادبیات متداوله در اصفهان حاضر حوزه سید حسن مدرس و حاجی کلباسی شد، مبانی و اصول شرعیه را متقن داشت ، اخیراً به مرام تکمیل مراتب علمیه در حدود سال هزار و دویست و پنجاه و نهم هجرت به نجف اشرف مشرف و در حوزه‌های علمیه وقت حاضر و اجتهاد او مورد تصدیق شیخ الفقها صاحب جواهر بود، مدتی هم به شیخ مرتضی انصاری تلمذ نموده و بعد از وفات شیخ در آن ارض اقدس به تدریس استغال یافت و اغلب فجول وقت از تلامذه وی بوده‌اند . 


جلالت قدر و عظمت مقام و کثرت علم و فهم و حافظه و تمکین و وقار و متنانت و حسن خلق و تادب او بوظائف دینیه علمیه و علمیه و تخلق او به کمالات نفسانیه در غایت شهرت بوده و .... از کثرت اشغالاتی که به جهت تربیت و تنظیم مهمات حوزه علمیه و حسن تربیت محصلین و طلاب علوم دینیه و مدافعه از بعضی سیاسات مخالف دیانت مقدسه اسلامیه داشته تالیفی از وی به ظهور نیامد و حاج آقا رضا همدانی ، حاج شیخ فضل الله نوری ، حاج میرزا ابوالفضل تهرانی کلانتری میرزا محمد تقی شیرازی و ... از شاگرادنش استفتاء از میرزای شیرازی درباره قلیان . 


حجه الاسلام متع الله المسلمین به طول بقائکم . صورت سئوال و جوابی به تفصیل ذیل منسوب به جنابعالی شیوع یافته مستدعی آنکه اگر صحیح است به خط مبارک تصریحاً مرقوم فرمانید و بر تقدیر صحت هرگاه این عمل امتیاز برداشته شد این حکم باقی است یا خیر . 


صورت سئوال از حجةالاسلام ادام الله ظلکم العالی : با این وضعی که در بلاد اسلام از بابت عمل تنباکو پیش آمده فعلاً کشیدن قلیان شرعاً چه صورت دارد تکلیف مسلمانان چیست؟ مستدعی آنکه تکلیف مسلمانان را مشخص فرمایند. 


جواب : بسم اله الرحمن الرحیم ـ بلی صحیح است و سئوالی که از بقاء حکم بر تقدیر رفع امتیاز شده جواب این است که بر تقدیر رفع از این جهت منعی ندارد والله العالم حرره الاحقر محمد حسن الحسینی . 


دستخط ناصرالدین شاه 

جناب امین السلطان : امتیاز دخانیات داخله که چند روز قبل موقوف شده بود این روزها که امتیاز خارجه را هم موقوف فرمودیم و کلیه این عمل به طرز سابق شد حالا به تمام علماء و حکام و مردم اطلاع بدهید که مطمئن باشند و به تمام رعایا حالی نمایند ( 1309) . 

صورت اعلائی که رئیس دخانیات درباره فسخ امتیاز شده است: 

دعلان ـ چون دولت .... منوپل و انحصار دخانیات را کلیه از داخله و خارجه موقوف فرمودند و به من رسماً نوشتند لهذا به عموم تجاری که به اداره (رژی) تنباکو و توتون فروخته‌اند اعلان می‌نمایم هرکس بخواهد تنباکو و توتون خود را پس بگیرد به اداره دخانیات رفته و قیمتی را که برای آن دریافت نموده رد کند و جنس خود را تحویل بگیرد ( ارنستین ) . 

اولین تلگراف میرزای شیرازی با ناصر الدین شاه 

بسم الله الرحمن الرحیم ـ به توسط حضرت اسعد امجد ارفع والاشاهزاده اعظم نایب السلطنه دام اقباله العالی به شرف عرض حضور اعی حضرت اقدس شاهنشاه خلدالله ملکه می‌رساند اگر چه دعا گو تا کنون بمحض دعاگوئی اکتفا نموده تصدی استدعائی از حضور انور نکرده ولی نظر به تواصل اخبار بوقوع دقایقی چند که توانی از عرض مفاسد آنها خلاف رعایت حقوق دین و دولت است عرضه می‌دارد : که اجازه مداخله اتباع خارجه در امور داخله مملکت و مخالطه و تودد آنا با مسلمین و اجرای عمل بانک و تنباکو و راه‌آهن و غیره از جهاتی چند منافی صریح پریشانی عموم رعیت است . 

واقعه شیراز از قتل و جرح جماعتی از مسلمانان در حمای مطهر حضرت احمد ابن موسی علیها السلام و هتک آن بقعة مبارکه و تبعید جناب شریعت مآب حاج سید علی اکبر ( سید علی اکبر فال اسیری شیرازی به عتبات ) سلمه الله بوضع ناشایسته نمونه‌ای از نتایج این امور است البته مفاسد این امور از عرض حضور اقدس نگذشته والا از فرط اهتمام خاطر همایون در ترقیات ملت و دولت رضا به اجرای این امور مترقب و مأمول نبوده دعاگو هیچ در مقام دولت خواهی هم رضا نمی‌دهد که بعد از استمرار نعمت خداوند جلت عظمته با علیحضرت شهریاری عز نصره و به قوت شوکت و دوام سلطنت این امور که مفاسد آنها در اعصارلاحقه دامنگیر دین و دولت و رعیت است در این عهد همایون جاری شده نام نیک چند ساله دولت خدای نخواسته به خلاف مذکور شود رجاء واثق از مراحم ملوکانه آنکه اگر اولیای دولت در این امور ترخصی فرموده‌اند به اتفاق کلمه ملت متعذر شده این مفاسد را با حسن عواطف خسروانه فرمایند تا سبب مزید دعاگوئی و امیدواری کافه علما و رعایا گردد الامر الاقدس الاعلی مطاع . 

دومین تلگراف میرزای شیرازی به ناصرالدین‌شاه 

به شرف عرض حضور اعلیحضرت اقدس شاهنشاهی خلد الله ملکه می‌رساند: 

سابقاً دعاگو عریضه‌ای تلگرافاً در باب مفاسد مداخله خارجه در داخله مملکت ایران به حضور مبارک عرض نموده بود جوابی از جانب اولیاء دولات قوی شوکت نقل نمودند که کاشف بود از آنکه به مفاسد اجرای این امور حق التفات نفرمودند و چون اغماض از آن منافی رعایت حقوق اسلام بود لهذا ثانیاً بعرض حضور مبارک می‌رساند: که مفاسد انفاذ این امور به مراتب اعظم از مفاسد صرف نظر از آنهاست . 

کدام مفسده با اختلال قوانین ملت و عدم استقلال سلطنت و تفرق کلیه رعیت و یاس آنها از مراحم ملوکانه برابری می‌کند ؟ 

چگونه می‌شود که با وجود این که در قرون متداوله اولیای دین مبین و سلاطین مسلمین شکر الله مساعهیم آنهمه اتلاف نفوس و بذل اموال خطیره در اعلای کلمه اسلام بفرمایند امروزه به اندک فایده با تربت مفسده از تمام اغماض نموده و کفره را بر وجوه معایش و تجارات آنها مسلط کرد تا بالاخره اضطراراً با آنها مخالطه و مواده کنند و به خوف یا رغبت ذلت نوکری آنها را اختیار نمایند و کم‌کم بیشتر منکرات شایع و متظاهر شود و رفته رفته عقاید شان فاسد و شریعت اسلام مختل النظام گشته و خلق ایران به کفر قدیم خود برگردند. 

البته شدت و اضطراب و وحشت رعیت و استنکاف علما اعلام را در انفاذ این امور بعرض حضور مبارک نرسانیدند و بر دولت اغفال نمودند زرا که این امور قابل انفاذ نیست و نخواهد شد هر چند منجر به اتلاف نفوس شود والا از حزم خسروانه مامول نبود رضا دهند رعیت که فی الحقیقة خزانه عامره دولتند بالمره از وجوه تجارت و مکاسب خود مصلوب الاختیار و مقهور کفار باشند بدیهی است اولیای دولت قوی شوکت را از اجرای این امور جز ترقی دولت مقصدی در نظر نیست بهتر آن بود که این رنج را در تربیت اتباع دولت قوی شوکت متحمل شوند که هم سبب جمعیت قلوب رعیت و امیدواری آنها گردد و هم منافی با قوانین ملت و استقلال دولت نباشد مأمول از عنایات ملوکانه چنان است که عرایض صادقانه دعاگو را با تأمل محلوظ نظر انور و در جمع قلوب رعیت بذل مرحمت فرمایند تا به کمال امیدواری و شکر گذاری مشغول دعاگوئی دوام دولت جاوید مدت باشند ـ الامر الاقدس الاعلی مطاع تاریخ وصول این تلگراف چهارم رجب 1309 . 


تلگراف میرزای شیرازی با میرزای آشتیانی 

بسم الله الرحمن الرحیم ـ خدمت سرکار شریعتمدار مجتهد الزمان ملاذالانام حجه الاسلام آقا میرزا محمد حسن سلمه الله تعالی . 

سابقاً تلگرافی در امر دخانیات و تعلیق اذن بر وصول خط شریف عرض شده ولی فعلاً محرمانه می‌نویسم که در اصلاح این امر حال که اولیای دولت قاهره اقدام دارند باید جناب عالی بر مکنون خیالات ایشان مطلع باشید و از کفیت علاجی که در این باب متصدی می‌شود مستحضر شوید که مودی به فساد دیگری نباشد که در علاج او باز گرفتاری جدید برای دین و دولت دست بدهد و البته عین آن سندی که دولت به فرنگی داده‌اند مسترد خواهند داشت که دیگر اجانب امیدی در مملکت ایران نداشته باشند و یکسره مقطوع الرجاء بشوند و باید از جانب دولت اطمینان کامل ملی به رعیت داده شود و فرمانی مستحکم در رفع ابدی این امر و مختاریت رعیت صادر شود که بربیع وشرای دخانیات در داخله و حمل بخارجه مسلط و مختار باشند و از هر جهت قلوب رعیت از وحشت و اضطراب بیاسایند و از وخامت عاقبت این کار مأمون شوند و با رفاهیت و آسایش مشغول دعاگوئی و شکر گزاری ذات همایون شاهنشاه اسلامیان پناه اعزالله نصرته باشند و تا تفصیل مطلب به همین وجه بر خود احقر به تصریح جنابعالی معلوم نشود اذن نمی‌توانم داد حکم به حرمت مستمر است همین مطلب را به جناب امین السلطان ... در موقع مناسب مذاکره نموده مسئله را موافق صلاح دین و دولت فیصل بفرمایند محمد حسن الحسینی ـ تاریخ وصول تلگراف 4 رجب 1309. 


تلگراف میرزای شیرازی به میرازی آشتیانی 

سرکار شریعتمدار افتخار المجتهدین العظام عماد الاسلام آقا میرزا حسن سلمه الله تعالی ـ تلگراف جنابعالی و سایر علما اعلام در باب رفع دخانیه رسید اگر چه به مراحم مل.کانه ... و فرموده جنابعالی و سایر علمای کثرالله امثالهم کمال وثوق و اعتماد هست ولی چون تلگراف در این وقت محل اعتماد نیست متوقع آنکه به خط شریف تصریح فرموده که اختصاص بالکیه از داخله و خارجه به جحسب واقع از ایران مرتفع و دست اجانب از این عمل بالمره قطع نموده‌اند و احتمال عود و تبدیل و تبعیض به هیچ وجه نیست تا سبب خاطر جمعی این جانب شود والا به موجب شریعت مطهره استعمال دخانیات جایز نیست و حکم به حرمت کماکان برقرار است تغییر نخواهد یافت . محمد حسن الحسینی .